Categorie archief: Overig

TSO TenneT uses German experience for Dutch offshore challenge

In the Netherlands, the government aspires to build new offshore wind farms with a combined output of 3,450MW by 2023. The Minister of Economic Affairs recently decided that Transmission System Operator (TSO) TenneT will have the responsibility of building the offshore grid to accommodate these wind farms.

Offshore WIND asked Mel Kroon, the CEO of TenneT, whether the company is ready and in how far their experience in Germany has provided lessons learned.

The Dutch TSO had purchased the German TSO transpower from E.ON for €885m, in 2010, becoming the world’s first transnational TSO. Only one year later the company suddenly found itself at the center of attention when the German Bundestag, in response to the nuclear disaster in Japan, decided to phase out all nuclear power plants by 2022 and to focus instead on renewables. TenneT could not have expected at that time, that due to this Energiewende, it would soon be responsible for laying the grid for 7,100MW of offshore wind capacity in Germany by 2020.

The German case: too fast too soon?

With hindsight, one could conclude that the Bundestag’s decision was a bit rash. Mr Kroon: “The past four years in Germany were complex, and there was an incredible pace. We had to build one to three offshore projects every year. That was too much, for all of the players involved.”OW_4_Singlel.jpg 42 1

TenneT was not prepared for the Energiewende, nor were suppliers such as ABB and Siemens. He explains: “Back then, Germany had almost no offshore experience; not with wind, but also not with oil or gas. The Bundesnetzagentur asked the suppliers: ‘How long will it take to build an offshore substation?’ ’30 months’ they said. So, that timescale became official policy. But actually, the suppliers didn’t really know how long it would take to build such a station. It was – and still is – new technology, unexplored territory. It turned out that around 53 months was more realistic. It is quite surprising when you add the ‘delay’ for the first connections (BorWin, 1 for example) to these 30 months, that the actual building time was almost the same as this somewhat 50 months. Not only the suppliers lacked experience. Even the German authorities had to learn by trial and error. “They didn’t quite know how to treat offshore substations. In the permits, for example, they considered a helideck to be an airstrip. They actually had to skip some wind turbines because of the supposed flight path.”

Two years ago, TenneT sent an urgent letter to the German government. They had to go from a demand driven model, to a model with a more planned approach. The government acknowledged this. Now there is a network development plan which gives assurance to all parties involved. Mr Kroon: “This plan allowed us to create the possibility of standardisation. We now strive for a standard size of 900MW for each offshore substation.”

TenneT secured finances in Germany with the first participation of the Japanese Mitsubishi and later the Danish pension fund PensionDanmark. What won them over? “Our substations and cables are in the regulated domain, so we have a predictable income and low risk profile. Mitsubishi invests because they want to learn. They realise that sooner or later, Japan will go offshore too. But it took a while before the system allowed external equity participation. We had to create a mini-TSO for each project, to make sure that the revenues could be divided between our two companies.”

OW_4_Singlel.jpg 42 2

Another issue was the liability. In the amended German Energy Act, there is a liability cap of €17.5 million. Once these issues were solved, Mitsubishi was in. Now they participate in four offshore projects. PensionDanmark, Mitsubishi and TenneT share the same vision ‘We are all in this for the long run’.

The Dutch case: benefiting from previous experience?

Today, TenneT moves in somewhat calmer German waters. Mr Kroon: “Now, we will develop one project every two years. That will enable us to profit from the learning curve.” The Dutch TSO can learn some lessons from the German case as it now  faces new challenges in the Netherlands: to accommodate 3,450MW in offshore wind capacity before 2023.

Before the announcement by the Dutch Minister of Economic Affairs, Henk Kamp, the wind farm operator was responsible for bringing the electricity to the shore. So what can we expect from TenneT? “The Minister says he wants to bring down the cost of offshore wind energy by 40 per cent. TenneT can help achieve this goal by creating an economy of scale. Instead of ordering just tens of kilometers of cable, we now can order hundreds of kilometers at the same time. And this will of course reduce the price significantly.” Mr Kroon explains.

The company has learned from its German offshore experience that the liability should be secured by law. In the Netherlands, the company has made this point from the beginning and now there is a draft decision about a deductible of €10 million. “This is lower than in Germany, but that is because the national regulator decides on the tariffs, which are also lower than in Germany, which in turn affects our return on investment. We strive for tariffs that are in line with those in Germany, and we continue to lobby for that.”

In the Netherlands, the state is by law the sole shareholder of the TSO. This does not allow investing partners, as is the case in Germany. Mr Kroon: “We are now discussing if offshore projects should be exempted from this law. We would still have the majority in these projects, and it could save the government a lot of money.”

“It probably isn’t necessary to accommodate the maximum output of wind farms when deciding on the substations, because they usually don’t produce at 100 percent. This kind of capacity optimisation could reduce the cost of infrastructure by as much as 10 percent. “

OW_4_Singlel.jpg 42 3Another lesson that the company learned is that the industry should strive to standardise the cables and offshore substations. In Germany TenneT went for offshore 900MW DC-substations. In the Netherlands it will go for five 600 to 700MW AC

substations. The Dutch Government confirmed three large zones for offshore wind farm development on 26 September; one off Borssele, off the coast of Zeeland, south west Netherlands, one off the coast of South Holland and one off the coast of North Holland. The first substation will probably be installed off Borssele which is likely to start operation first.

Optimising efficiency

According to Mr Kroon the industry should also think about the optimal size for offshore substations.“It probably isn’t necessary to accommodate the maximum output of wind farms, because they usually don’t produce at 100 percent. So we could for example connect 800MW wind farms to a 700MW substation. On the rare occasions that they really produce at their maximum output, other turbines in Northwestern Europe will do the same. That results in a very low electricity price in which case it won’t be such a problem to shut some turbines off. This kind of capacity optimisation could reduce the cost of infrastructure by as much as 10 percent. I think in Germany we will soon discuss these optimisations too.”

TenneT also invests in interconnectors. The TSO built the 700MW NorNed to Norway with Norwegian TSO Statnett, as well as the 1000MW BritNed to Britain together with the UK TSO National Grid. Recently, TenneT and its Danish counterpart Energinet.dk announced Cobra, a 700MW interconnector between the Netherlands and Denmark. This cable will cross the North Sea past German wind farms. So is it not common sense to plug these wind farms onto this Cobra-cable? Mr Kroon;“Yes, it seems, but there are some obstacles. Not only technical, but mainly regulatory obstacles.

In this case these German wind farms receive German subsidies, whereas the electricity would flow to the Netherlands or Denmark. The same goes for some German offshore wind farms that are close to the Dutch coast. It is cheaper to connect them there, and for TenneT it really does not matter, because they are on both sides of the border. But how would this work with the German subsidies?

The Bundesnetzagentur is now studying these dilemmas, because it knows that some regulations have to be adapted. That is good news. But connecting a wind farm with interconnectors also gives commercial issues.

Interconnectors are used to level out price differences between countries. But if you plug in a wind farm, then you cannot use the interconnector for its original purpose at moments when the wind is blowing.”

Tijdo van der Zee

In Offshore Wind Magazine, januari 2015

Met Beacon Mile maakt Amsterdam symbolisch keuze voor Internet of Things

Bij een internet horen zoekmachines. Bing, Yahoo en Google zijn de grote jongens van het ‘gewone’ internet. Met de opkomst van het Internet-of-Things (IoT), of het Internet-van-Alles, maken de new kids on the block hun opwachting. Startups als Shodan, Noustix en Thingful doen er alles aan om de nieuwe top dog te worden.

19 biljoen dollar, zo veel zal het Internet-of-Things de komende tien jaar waard worden. En in 2020 zullen zo’n 50 miljard dingen gekoppeld zijn aan het internet. Dat is althans de voorspelling die Cisco-CEO John Chambers vorig jaar deed bij de Consumer Electronics Show in Las Vegas. Lastig natuurlijk, om een prijskaartje te hangen aan zo’n nieuwe ontwikkeling, maar dat dit groot gaat worden, daar twijfelt niemand aan.

Wat IoT eigenlijk precies is, daar verschillen de meningen over. Ik hou het er maar op dat alle apparaten straks een zender (en ontvanger) krijgen, die allemaal data naar het web sturen, die andere apparaten dan weer kunnen verleiden tot een actie.

Afgelopen donderdag was er in Amsterdam een interessante bijeenkomst die was georganiseerd door de gemeentelijke Chief Technology Officer – een gloednieuwe ambtelijke functie – en zijn team. In een hip reclamekantoortje aan de Krom Boomssloot werd de ‘Amsterdam Beacon Mile’ aangekondigd, waarmee een symbolische stap gezet werd naar een stads Internet-of-Things – of een Smart City, wat Amsterdam zo graag wil zijn. In een lint van het Centraal Station naar het Marineterrein komen ongeveer honderd iBeacons van het bedrijf Glimworm te hangen, die telkens een klein signaal uitzenden. Lees verder Met Beacon Mile maakt Amsterdam symbolisch keuze voor Internet of Things

Nieuwe stoomdeal met Essent mislukt: Attero steekt EUR 100 mln in eigen turbine

Attero en Essent hebben geen overeenstemming kunnen bereiken over de verlenging van het contract over de levering van stoom van de afvalcentrale van Attero naar de WKC van Moerdijk. Attero wil nu voor EUR 100 mln zelf een stoomturbine installeren die vanaf 2017 elektriciteit kan leveren. Essent reageert teleurgesteld.

AZN Moerdijk van Attero en de daarnaast gelegen WKC Moerdijk I van Essent zijn al vanaf 1997 (toen Attero nog onderdeel was van Essent) verbonden met een stoomleiding die hogedrukstoom met een druk van 100 bar en 400 graden Celsius vervoert die in de WKC wordt omgezet in elektriciteit. Dat contract loopt door tot eind 2017. “We hebben over verlenging van het contract geen overeenstemming kunnen bereiken”, zegt Attero-woordvoerder Léon Dirrix, die verder hierover geen details wil prijsgeven.
Lees verder Nieuwe stoomdeal met Essent mislukt: Attero steekt EUR 100 mln in eigen turbine

Flippo-uitvinder zet in op knikkers

Hij werd rijk en bekend met de flippo. Nu komt uitvinder Hans Zandvliet met een nieuw product dat de wereld moet veroveren: een knikker met ingebakken 3D-figuurtjes.

Komende maandag liggen ze, goed getimed voor Sinterklaas, in de schappen van speelgoedwinkels en supermarkten. Glazen bonken met dierenfiguurtjes er in. En ze heten Winners.

“Een revolutie in de knikkerwereld”, aldus Zandvliet. “In knikkers zijn namelijk vaak wel abstracte patronen verwerkt, maar nog nooit concrete figuurtjes.”
Lees verder Flippo-uitvinder zet in op knikkers

Turks broodjespaleis verovert Nederland

Nu telt Nederland nog zes vestigingen van de Turkse fastfoodketen Simit Sarayi. Over twee jaar moeten het er vijftig zijn.

Een brommerzaak runde Erkan Lale er eerst. Maar een half jaar geleden werd de winkel op de Amsterdamse Kinkerstraat omgebouwd tot het eerste filiaal van Simit Sarayi in de hoofdstad. En dat lijkt geen verkeerde beslissing.

Lees verder Turks broodjespaleis verovert Nederland

Pottenbakker haalt winst uit slimme inkoop

Potten bakken is een energie-intensief proces. Newland Pottery houdt grip op deze kostenpost met Nuon Herprijs. “Winst maak je tegenwoordig vooral aan de inkoopkant.”

Bij Newland Pottery in Lelystad rollen wekelijks zo’n 30.000 bloempotten van de band. De zachte klei wordt in ronde staven van ongeveer een meter lengte aangevoerd uit Duitsland. Een machine snijdt die in kleinere stukken en perst ze in een mal tot de gewenste vorm.

Lees verder Pottenbakker haalt winst uit slimme inkoop

Waterstofeconomie geeft schwung aan Ruhrgebied

Fietsen met een waterstofcel, bussen op waterstof, waterstofonderzoekscentra en een ‘blauwe toren’, een biomassacentrale, die ondermeer waterstof produceert. De regio rond het Duitse Herten in het Ruhrgebied wil een voorloper zijn in de waterstofeconomie. Niet in de laatste plaats omdat men gebruik kan maken van een 230 kilometer lange industriële waterstofleiding.

Door Tijdo van der Zee

Het ontwikkelen van industrie is de inwoners van de bondsstaat Nordrhein Westfalen, waarin het Ruhrgebied ligt, niet vreemd. Wie kent niet de streek waar steden, snelwegen, industrie en hier en daar kleine plukjes groen zo dicht tegen elkaar aangebouwd zijn dat nauwelijks te onderscheiden is waar de ene stad ophoudt en de andere begint? Lees verder Waterstofeconomie geeft schwung aan Ruhrgebied

Eurostat goochelt met groeicijfers duurzame energie

Eurostat geeft een verkeerde voorstelling van de groei van het aandeel duurzame energie in Europa in 2009. Onduidelijk is hoe hoog die precies is, maar vermoedelijk een stuk lager dan de 8,3% waarover het Europese statistiekbureau Eurostat rept in het rapport ‘Statistical aspects of the energy economy in 2009’. Dit bevestigt een woordvoerder van het CBS.

Door Tijdo van der Zee

In het rapport wordt in de tabellen een onderscheid gemaakt tussen energie uit water en wind enerzijds en biomassa, afval, zonne-energie en geothermische energie anderzijds. De eerste categorie laat een toename zien van 33,0 miljoen ton olie-equivalenten (Mtoe) in 2008 naar 35,7 Mtoe. Een toename van 2,7 Mtoe, ofwel 8,3% (waarbij Eurostat rekent met meerdere cijfers achter de komma). De tweede categorie bedroeg in 2008 109,8 Mtoe. Ten tijde van het opstellen van het rapport waren echter de cijfers voor deze categorie voor 2009 nog niet binnen en dus hanteert Eurostat een schatting: 109,8, oftewel even veel als in 2008.

In het begeleidende taartdiagram telt Eurostat deze categorieën bij elkaar op tot 145,5 Mtoe. Dit is goed voor 18,4% van de totale Europese energieproductie. Maar Eurostat begaat de fout om het groeipercentage van de eerste categorie te extrapoleren naar de gecombineerde categorie. Als hier al een groeipercentage aan te koppelen zou zijn, dan zou dat uitkomen op een veel bescheidener 1,9%. Maar eigenlijk is het niet mogelijk om een groeipercentage aan te geven, omdat voor de tweede categorie een schatting is gegeven. Kleine schommelingen in 2009 in deze veel grotere categorie hebben een veel grotere invloed op het groeicijfer van de gecombineerde categorie dan de categorie ‘water en wind’.

De IEA, International Energy Agency, heeft de harde gegevens van hernieuwbare energie in Europa voor afgelopen jaar vermoedelijk wel paraat, maar deze organisatie was vooralsnog niet bereikbaar voor commentaar. Het CBS is echter stellig. ‘Dit is gewoon een fout’, aldus de CBS-woordvoerder, ‘Het CBS zou dit niet zo gedaan hebben.’

Overigens is het volgens het CBS niet erg waarschijnlijk dat de categorie ‘Biomassa, afval, zonne-energie en geothermische energie’ erg is gegroeid het afgelopen jaar. ‘In Nederland wordt wel wat meer biomassa bijgestookt in elektriciteitscentrales, maar de bulk van deze categorie wordt gevormd door meestook van biomassa in de industrie en hout in kachels in andere delen van Europa. En dat is eigenlijk al jaren constant’, aldus de CBS-woordvoerder.

Link naar Eurostat rapport ‘Statistical aspects of the energy economy in 2009’

Bron: EnergieGids.nl augustus 2010

Sloop oude boorplatforms is miljardenmarkt, maar hergebruik heeft z’n voordelen

Grote olie- en gasvelden in de Noordzee raken de komende jaren uitgeput. Veel boorplatforms zullen dus overbodig worden. De sloopbranche voorziet een miljardenbusiness, maar de producenten houden het geld voor deze decommissioning en abandonment, ofwel sluiten en netjes achterlaten, liever zo lang mogelijk op zak. Dat kan door ook de laatste restjes olie en gas op te boren, of door de platforms te gebruiken als spil in een netwerk van kleine velden.

Door Tijdo van der Zee

De cijfers spreken voor zich. Het ontmantelen van boorplatforms is een potentiële miljardenbusiness. Op het IIR-congres ‘Re-use & Decommissioning’ vorige week in Amsterdam schotelde Brian Nixon, directeur van Decom North Sea, zijn toehoorders indrukwekkende statistieken voor. Decom North Sea wordt gefinancierd door het bedrijfsleven en wordt tot eind 2011 ook gesteund door de Britse overheid. De organisatie richt zich op het ontsluiten van decommissioning-informatie en het bijeenbrengen van de verschillende spelers in de markt.

“Alleen al in het Britse continentale vlak wordt jaarlijks zo’n EUR 500 mln gespendeerd aan decommissioning en dit bedrag neemt toe”, schetst Nixon. “De komende tien jaar zou de markt alleen al op het Britse vlak kunnen groeien tot EUR 10 mrd.” Volgens Decom stonden er in 2009 op de Britse, de Noorse en Nederlandse continentale vlakken bijna 600 boorplatforms, waarvan 54% ouder was dan 15 jaar. “De gemiddelde leeftijd van gesloten platforms is momenteel 17 jaar. Decommisioning wordt dus heel belangrijk dit decennium.”

De ontwikkelingen rond het platform Brent Spar van Shell in de jaren ’90 markeren het begin van deze groeimarkt. Shell wilde dit platform na enkele decennia trouwe dienst laten afzinken in zee, maar Greenpeace wist dit te voorkomen door te claimen dat de zware metalen in het platform een milieuramp zouden veroorzaken. Hoewel later bleek dat Greenpeace stevig had gegoocheld met cijfers, leidde het incident wel tot nieuwe regels rond offshore platforms. In 1998 werd door Europese landen rond de Noordzee plus nog een aantal Europese landen afgesproken dat afzinken verboden werd en dat platforms voortaan netjes opgeruimd dienden te worden. Overigens geldt deze plicht in Nederland niet voor pijpleidingen en kabels van en naar het platform. Hierover kan de minister per project een beslissing nemen.

Deze wetgeving en rooskleurige toekomstcijfers ten spijt, valt het aantal platforms dat nu al daadwerkelijk afgebroken is een beetje tegen. Om weer op het Britse continentale vlak te blijven: in de jaren 2000 tot en met 2009 werden daar 22 grote installaties opgeruimd, iets meer dan twee per jaar. In het Nederlandse vlak staan “ruim 130 intstallaties, waarvan er minder dan een handvol is opgeruimd”, zegt Jelto Terpstra van de Nederlandse Olie en Gas Exploratie en Productie Associatie, Nogepa. “Doordat het nog zo weinig gebeurt, is het lastig om te profiteren van de leercurve. De prijzen blijven daardoor hoog”, zegt Nixon.

En dat niet alleen. Die kosten lopen soms ook gierend uit de hand, zegt Thor Sterker van Platform Brokers. Platform Brokers werkte als onderaannemer van sloper Heerema mee aan de ontmanteling van North West Hutton van BP in de buurt van de Shetlandeilanden in 2009. In 1992 raamde men het opruimen van dit platform op EUR 41 mln. In 2005 was dit bedrag opgelopen tot EUR 189 mln. “Er zijn vaak te weinig gegevens waar je op kan vertrouwen, dat maakt het lastig om de kosten goed in te schatten”, zegt Sterker. “Je ziet wel dat de kleine platforms makkelijker binnen budget blijven, dan grote.”

Exploitanten moeten er dus vanaf het begin van de boring in hun begroting rekening mee houden dat ze op het eind nog forse kosten zullen hebben. Maar als puntje bij paaltje komt willen veel exploitanten deze decommissioning-kosten zo lang mogelijk uitstellen. Dat kan door bijvoorbeeld beter je best te doen om ook de laatste druppels olie en wolkjes gas uit het veld te persen. Al moet dat wel daadwerkelijk gebeuren, want de vergunning kan worden ingetrokken als er twee jaar geen significante activiteiten plaats vinden. Maar een platform kan ook in gebruik blijven door het als centraal element in een netwerk van kleine velden te laten meedraaien. Daarbij word gas uit kleine naastgelegen boortorentjes, of zelfs onderzeese installaties, in pijpleidingen vervoerd naar het grote platform, om daar opgewerkt te worden. Vandaar wordt het getransporteerd naar land.

Welke herbestemming een platform ook krijgt, volgens Ruud van Wijk, platforminspecteur bij Bureau Veritas, dat inspecties uitvoert bij onder meer offshore installaties, blijven de meeste platforms veel langer in bedrijf dan je op grond van hun voorspelde levensduur zou verwachten. “Mijn ervaring is dat decommissioning nauwelijks plaats vindt. Ik voer telkens inspecties uit omdat exploitanten de levensduur van het platform willen verlengen.”

Decommissioning is prima, maar nu nog even niet”, zegt Floor Jansen van Energie Beheer Nederland (EBN). De Nederlandse overheid heeft sinds enkele jaren een kleine-veldenbeleid, dat moet helpen om de huidige Nederlandse offshore gasproductie van 30 mrd kuub gas te handhaven tot 2030, ondanks de dalende productie van de bestaande grote velden. “Die installaties kunnen we dus goed gebruiken.” EBN, een staatsonderneming, participeert voor 40% in alle productieboringen in Nederland. Om bedrijven te stimuleren is er een regeling dat 25% van de investeringen in de ontwikkeling van kleine velden van het bedrijfsresultaat waarover winstbelasting moet worden betaald mag worden afgetrokken.

Het uitwringen van oude velden en de ontwikkeling van nieuwe kleine velden zijn min of meer dezelfde taken als waarvoor de platforms altijd al gebruikt zijn. Maar er zijn meer mogelijkheden. Zo valt er te denken aan het gebruiken van platforms voor het opslaan van aardgas of voor de opslag van CO2 (CCS), die daarvoor overigens wel eerst moeten worden omgebouwd. Voor die laatste functie zijn vergevorderde plannen voor een platform en leeg gasveld van Taqa in het P18-blok voor de kust van Rotterdam. Max Oosterhuis van Loyens en Loeff denkt dat er qua wetgeving nog wel wat moet veranderen, wil CCS aantrekkelijk worden. “Wie aardgas op wil slaan in zijn oude veld, kan zijn bestaande vergunning omzetten in een gasopslagvergunning, maar als een exploitant CO2 op wil slaan, moet hij zijn vergunning inleveren en daarna weer een CCS-vergunning aanvragen.”

Er zijn zelfs idealistische vergezichten die de boorplatforms willen aansluiten op een toekomstige elektriciteitsring, op de bodem van de Noordzee, die de stroom van de vele windturbines op zee naar land van verschillende Noordzeelanden moet brengen. De platforms zouden dan opgetuigd kunnen worden als gas to wire-installaties, een soort offshore gascentrales, die het onzekere aanbod van windstroom kunnen compenseren. Dit idee opperde Carel Cronenberg, van adviesbureau DHV op het congres in Amsterdam. Nuon en Eneco noemden dit idee ook bij hun gezamenlijke plan voor een offshore windpark in de Noordzee. Of exploitanten met lege velden kunnen wachten met decommissioning tot het zover is, lijkt niet erg waarschijnlijk.

Verschenen in Energeia, 25 mei 2011

Dan ga je toch ondergronds!

De ondergrond is het laatste stukje Wilde Westen in Nederland. Wie het eerst komt, wie het eerst maalt, geldt hier. Maar niet lang meer. Want de landmeters hebben hun instrumentarium inmiddels naar beneden gericht en brengen de bodem nauwgezet in kaart. De strijd tussen ondergrondse CO2-opslag en gebruik van het warme grondwater ging inmiddels van start.

Door Tijdo van der Zee

Op twee kilometer diepte bevinden zich op veel plekken in Nederland waterlagen van ongeveer 70 graden celcius. Een  uitstekende temperatuur om tuinbouwkassen nagenoeg gratis mee te verwarmen. Tuinders in het Westland buitelden de  afgelopen jaren dan ook over elkaar heen om een opsporingsvergunning voor aardwarmte te bemachtigen. Het ministerie van Economische Zaken verstrekte die vergunningen ruimhartig, met als gevolg een lappendeken van tientallen grote en kleine vergunningsgebieden in deze kassenregio. Door deze gehaaste run op vergunningen viel al snel de term ‘Wilde Westen in de ondergrond’.

Victor van Heekeren, voorzitter van de Stichting Platform Geothermie: ‘Vooral begin 2009, toen de gasprijs piekte, wilde iedereen er snel bij zijn. Inmiddels is de druk wat van de ketel.’ Maar als de opsporingsvergunning eenmaal binnen is, is het ellebogenwerk nog niet voorbij. Vergunninghouders kunnen elkaar namelijk ook ondergronds in de weg zitten. Aardwarmteputten bestaan uit doubletten: een warmwaterput met bijbehorende warmwaterbel en een put waarin het gebruikte en afgekoelde water wordt teruggepompt. Een koudwaterbel uit het ene vergunningsgebied zou in contact kunnen komen met een warmwaterbel van een buurman, die daarmee inlevert op rentabiliteit. ‘De kans dat putten elkaar negatief beïnvloeden is klein, maar wel aanwezig. Je zou zo’n kassengebied prachtig kunnen ordenen en met een meetlat de ideale boorlocatie kunnen uittekenen. Zo benut je de aanwezige aardwarmte natuurlijk maximaal,’  aldus Van Heekeren.

Het geothermische potentieel in Nederland is enorm, maar boringen zijn duur en tot voor kort was de financiële tegemoetkoming vanuit het Rijk onvoldoende om de risico’s op mislukkingen te dekken. Voeg hier een lage gasprijs en de lage prijs die tuinders het afgelopen jaar voor hun producten kregen aan toe en de verklaring is gevonden waarom aardwarmteprojecten in Nederland vooralsnog op de vingers van één hand te tellen zijn. Van Heekeren verwacht echter dat het er snel meer zullen worden, vooral door toepassing in de gebouwde omgeving. ‘De recente aardwarmteboring in Den Haag gaat een grote uitstraling krijgen.’

Naast concurrentie om ruimte kan er in de ondergrond ook concurrentie ontstaan om functie. Nederland kent veel lege gasvelden, die zouden kunnen dienen als opslag voor het broeikasgas CO2. Op verzoek van minister Van der Hoeven van Economische Zaken stelde onderzoekscentrum TNO daarom een lijst samen van negen lege gasvelden in de drie noordelijke provincies die hiervoor in aanmerking kunnen komen. Deze lijst ontlokte bij provincies terughoudende reacties. Een officiële verklaring van Gedeputeerde Staten van Drenthe sprak boekdelen: ‘Met het oog op nieuwe technische ontwikkelingen wil het college deze velden beschikbaar houden voor bijvoorbeeld duurzaam groen gas. Ook geeft het college meer prioriteit aan de winning van aardwarmte uit het hete water dat diep in de ondergrond voorkomt in dezelfde lagen als die waarin het gas zit.’ De provincie wil dus niet alle gasvelden voor CO2 beschikbaar stellen. ‘Veel keuzes voor de ondergrond kun je maar één keer maken. Daarom moeten we zorgen dat we meteen de juiste en meest duurzame maken,’ licht gedeputeerde Tanja Klip-Martin toe.

De ondergrond is een driedimensionale ruimte waarbij verschillende functies prima boven elkaar kunnen bestaan. Denk aan een net van leidingen en kabels, waaronder een parkeergarage gebouwd is, daaronder wordt drinkwater gewonnen en weer daaronder bevindt zich ten slotte een aardgasveld. In dergelijke gevallen is een zorgvuldige afstemming vereist, maar de functies sluiten elkaar niet per definitie uit. Anders is dat wanneer functies zich op ongeveer dezelfde diepte bevinden. Dan zijn er afvallers. Geologische geschiktheid van de bodem voor de betreffende functie is in de selectie natuurlijk een belangrijk criterium. Zo waande Terschelling zich enkele jaren geleden rijker dan het was. Van zes tot tien kilometer diepte zou water naar boven gepompt worden van boven de 100 graden celcius. De zo verkregen stoom zou turbines kunnen aandrijven, die heel Terschelling van duurzame elektriciteit konden voorzien. Helaas, uit onderzoek bleek de temperatuur onder het eiland te laag en de doorlaatbaarheid van de bodem te gering. Ook Texel hoopt nog te profiteren van de zegeningen van diepe geothermie, maar het eiland moet zich maar eens gaan afvragen of die hoop niet ijdel is. Kortom, betrouwbare informatie over de ondergrond kan teleurstellingen voorkomen.

Een groot deel van die informatie ligt er al, zij het versnipperd. Diverse kennisinstituten ontsluiten langzaam hun schatten. Zo publiceerde TNO onlangs op basis van metingen van de afgelopen dertig jaar de prachtige en gratis website ThermoGIS, die het geothermisch potentieel van heel Nederland van anderhalf tot vier kilometer diepte in kaart brengt. ThermoGIS maakt onderdeel uit van de rijke ondergrondverzameling van TNO. Die vormt binnenkort samen met het Bodem Informatie Systeem van Alterra, het kennisinstituut van de Wageningen Universiteit, de basis van een centraal informatiepunt over de bodem. Deze Basisregistratie Ondergrond (BRO) moet in 2013 operationeel zijn. Gelijkopgaand met het optuigen van deze basisregistratie werken verschillende bestuurslagen aan visiedocumenten over de bodem. Zo presenteerde het kabinet in april de beleidsvisie Duurzaam gebruik ondergrond. Daarin klinkt onder meer de vurige wens door om vaart te maken met de opslag van CO2. Het kabinet hangt het adagium ‘decentraal wat kan, centraal wat moet’ aan, maar laat er geen misverstand over bestaan dat het Rijk weinig tegenspraak duldt bij strategische keuzes van nationaal belang, zoals CO2-opslag: ‘Op de plekken waar dergelijke functies worden benut, zullen strijdige activiteiten boven- en ondergronds moeten wijken.’

Met enige argwaan zou je in de ontwikkeling van de BRO en uit het visiedocument pogingen van het Rijk kunnen zien om bij de ruimtelijke ordening van de ondergrond de baas te spelen. Vrom-medewerker Dirk van Barneveld kan zich hier niet in vinden: ‘De BRO sluit aan bij het streven naar een goede informatievoorziening over de ondergrond. Zonder een adequate informatievoorziening is het niet mogelijk de ondergrondruimte goed te ordenen. En het streven naar centralisatie van bevoegdheden is niet in de beleidsvisie verwoord.’

‘Ik vind Economische Zaken in deze kwestie erg stellig. Natuurlijk ken ik de term “decentraal wat kan, centraal wat moet”, maar zelf zeg ik liever “decentraal moet, tenzij het alleen centraal kan”,’ zegt gedeputeerde Klip-Martin. Geothermie en eventueel de opslag van groen gas in lege gasvelden geniet de voorkeur, zeker in Drenthe. Als eerste provincie ontwikkelde Drenthe daarom zijn eigen visie op de ondergrond. ‘Wij putten uit precies dezelfde informatiebronnen als Vrom en EZ, hebben dus geen informatieachterstand en kunnen goed gewapend de discussie aangaan,’ zegt Klip-Martin. ‘We zijn niet per definitie tegen of voor, maar willen verantwoorde keuzes.’ De gedeputeerde beseft dat besluiten over de diepe ondergrond worden genomen op basis van bepalingen uit de Mijnbouwwet en dat de provincie hier dus geen zeggenschap over heeft. ‘Maar ook het Rijk heeft draagvlak nodig. Dat begint men trouwens wel te beseffen. Ik merk dat vooral Vrom langzaam onze kant op schuift.’

Tekenend wellicht in de beweging die Vrom maakte is het convenant  “Bodemontwikkelingsbeleid en aanpak spoedlocaties” met VNG, IPO en de Unie van Waterschappen, waarin ook het vraagstuk over duurzaam gebruik van de ondergrond is opgenomen. Ruimtelijke ordening van de ondergrond is volgens Klip-Martin bij uitstek een provincietaak, omdat boven- en ondergrond niet meer los van elkaar te zien zijn: ‘In de buurt van Hoogeveen zit bijvoorbeeld een grote warmwaterbel in de diepe ondergrond. Een uitbreiding van het bovengrondse bedrijventerrein moet je dus plannen boven die bel, zodat je de warmte kunt gebruiken.’

De procedures voor de winning van aardwarmte, CO2-opslag en gasopslag staan in de Mijnbouwwet uit 2002, die eigenlijk niet veel meer is dan stroomlijning van vier veel oudere, nog Franstalige mijnwetten uit het begin van de negentiende eeuw. Deze wet wordt nu herzien. Zoals het er nu naar uitziet, kan geothermie straks geweigerd worden als het Rijk vindt dat opslag van CO2 of gas voorrang heeft. De wet is waarschijnlijk niet eerder klaar dan in 2012. Het lobbywerk rond de vormgeving van de nieuwe wet is nog in volle gang. Zo pleitte land- en tuinbouworganisatie LTO voor de mogelijkheid van twee boringen in verschillende aardlagen in één afgebakend gebied. Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, opperde eerder dit jaar beprijzing van ondergronds ruimtegebruik: ‘Het afwegen van kosten en baten van ander of intensiever gebruik van de ondergrond blijft lastig zolang er geen verband is tussen de prijs van grond per vierkante meter (ruimtevraag) en die per kubieke meter (functievraag).’

Beprijzing, het is een idee waar Victor van Heekeren van gruwelt. ‘Accijnzen zouden de opmars van geothermie ernstig dwarsbomen.’

Bron: Groen Akkoord, SDU Uitgevers, oktober 2010